هورمون رشد یکی از هورمونهای مهم بدن است که توسط غده هیپوفیز ترشح میشود و نقش مهمی در رشد استخوانها، افزایش قد و تکامل طبیعی بدن کودکان دارد. کمبود هورمون رشد در کودکان میتواند باعث کاهش سرعت رشد و کوتاهی قد شود و در صورت تشخیص و درمان مناسب، بسیاری از کودکان میتوانند به رشد مطلوبتری دست پیدا کنند.
البته کوتاهی قد همیشه به معنی کمبود هورمون رشد نیست. عوامل ژنتیکی، تغذیه، بیماریهای مزمن، مشکلات تیروئید و تأخیر طبیعی در بلوغ نیز میتوانند روی رشد کودک تأثیر بگذارند. به همین دلیل تشخیص کمبود هورمون رشد باید توسط پزشک و با بررسی روند رشد کودک انجام شود.
کمبود هورمون رشد در کودکان چیست؟
کمبود هورمون رشد یا Growth Hormone Deficiency (GHD) شرایطی است که در آن غده هیپوفیز مقدار کافی هورمون رشد تولید نمیکند.
هورمون رشد به طور مستقیم و همچنین از طریق مادهای به نام IGF-1 در رشد استخوانها و بافتهای بدن نقش دارد. هنگامی که این هورمون به اندازه کافی تولید نشود، سرعت رشد کودک ممکن است کاهش پیدا کند.
کمبود هورمون رشد نسبتاً نادر است و در همه کودکانی که قد کوتاه دارند دیده نمیشود.
مهمترین علائم کمبود هورمون رشد در کودکان
علائم ممکن است از کودکی به کودک دیگر متفاوت باشد، اما مهمترین نشانهها عبارتاند از:
۱. کاهش سرعت رشد قد
یکی از مهمترین و قابلاعتمادترین نشانههای کمبود هورمون رشد، کند شدن روند افزایش قد است.ممکن است کودک در سالهای ابتدایی زندگی رشد نسبتاً طبیعی داشته باشد اما بهتدریج سرعت رشد او کمتر شود و در نمودار رشد از منحنیهای قبلی فاصله بگیرد. انجمن غدد درونریز کاهش سرعت رشد و افت قابلتوجه در صدکهای قد را از نشانههای مهم اختلال رشد میداند.
۲. کوتاهی قد نسبت به همسالان
کودک مبتلا به کمبود هورمون رشد ممکن است نسبت به بیشتر کودکان همسن و همجنس خود قد کوتاهتری داشته باشد. در برخی موارد، قد کودک بهطور قابلتوجهی پایینتر از محدوده طبیعی قرار میگیرد و با گذشت زمان فاصله او با همسالان بیشتر میشود.
۳. افت صدک قد در نمودار رشد
بررسی نمودار رشد کودک اهمیت زیادی دارد. ممکن است یک کودک از ابتدا قد کوتاهی داشته باشد اما سرعت رشد او طبیعی باشد؛ در این شرایط لزوماً کمبود هورمون رشد مطرح نیست. در مقابل، اگر کودک در طول زمان از صدکهای بالاتر به صدکهای پایینتر منتقل شود، پزشک باید علت کاهش سرعت رشد را بررسی کند.
۴. تأخیر در بلوغ
در برخی کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد، بهخصوص در صورت وجود مشکلات دیگر مربوط به غده هیپوفیز، بلوغ ممکن است دیرتر از حد انتظار آغاز شود یا روند طبیعی بلوغ دچار اختلال شود.
البته تأخیر در بلوغ دلایل مختلفی دارد و بهتنهایی نمیتواند نشاندهنده کمبود هورمون رشد باشد.
۵. افزایش نسبی چربی بدن
کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد ممکن است با وجود کوتاهی قد، وزن متناسب یا حتی بالاتر نسبت به قد خود داشته باشند. تجمع چربی بهویژه در ناحیه شکم میتواند در برخی کودکان دیده شود.
۶. ظاهر جوانتر نسبت به سن
در بعضی کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد، چهره ممکن است نسبت به کودکان همسن جوانتر به نظر برسد و رشد کلی بدن با تأخیر همراه باشد.
۷. تأخیر در رشد استخوانها
سن استخوانی کودک ممکن است از سن واقعی او کمتر باشد. پزشک برای بررسی این موضوع میتواند عکسبرداری از دست و مچ و تعیین سن استخوانی را درخواست کند.
آیا هر کودک کوتاهقدی کمبود هورمون رشد دارد؟
خیر. کوتاهی قد در کودکان دلایل بسیار متنوعی دارد و بسیاری از کودکان کوتاهقد کاملاً سالم هستند. کوتاهی قد خانوادگی، یعنی کوتاهقد بودن والدین، و تأخیر سرشتی رشد و بلوغ از جمله علل شایع کوتاهی قد هستند.
همچنین بیماریهای مزمن، کمبودهای تغذیهای، اختلالات تیروئید و برخی بیماریهای دیگر میتوانند باعث کند شدن رشد شوند. بنابراین صرفاً مقایسه قد کودک با همکلاسیها یا دوستان نمیتواند کمبود هورمون رشد را مشخص کند.
علت کمبود هورمون رشد در کودکان چیست؟
کمبود هورمون رشد ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا در سالهای بعد ایجاد شود. برخی از علتهای احتمالی عبارتاند از:
- اختلالات مادرزادی غده هیپوفیز
- برخی اختلالات ژنتیکی
- مشکلات مربوط به هیپوتالاموس یا هیپوفیز
- آسیب شدید به سر
- برخی عفونتها
- تومورهای ناحیه مغز یا هیپوفیز
- پرتودرمانی ناحیه مغز
با این حال، در بسیاری از کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد، علت مشخصی پیدا نمیشود.
کمبود هورمون رشد چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص کمبود هورمون رشد فقط بر اساس قد کودک یا یک آزمایش خون ساده انجام نمیشود. پزشک معمولاً ابتدا موارد زیر را بررسی میکند:
بررسی نمودار رشد
اندازهگیری منظم قد و وزن و بررسی روند رشد کودک یکی از مهمترین مراحل ارزیابی است. پزشک بررسی میکند که کودک با چه سرعتی رشد میکند و آیا از مسیر رشد قبلی خود فاصله گرفته است یا خیر.
آزمایش IGF-1
یکی از آزمایشهایی که ممکن است برای بررسی وضعیت هورمون رشد انجام شود، اندازهگیری IGF-1 است. سطح IGF-1 در مقایسه با هورمون رشد نوسان کمتری در طول روز دارد و میتواند به ارزیابی عملکرد محور هورمون رشد کمک کند؛ با این حال، پایین بودن IGF-1 بهتنهایی به معنی قطعی کمبود هورمون رشد نیست.
تست تحریک هورمون رشد
از آنجا که هورمون رشد بهصورت دورهای و ضربانی ترشح میشود، یک آزمایش تصادفی خون برای اندازهگیری GH معمولاً برای تشخیص کافی نیست.
در صورت نیاز، پزشک ممکن است تست تحریک هورمون رشد را انجام دهد که طی آن دارویی برای تحریک ترشح هورمون رشد تجویز و سپس سطح هورمون در چند مرحله اندازهگیری میشود.
بررسی سن استخوانی
عکسبرداری از دست و مچ میتواند به پزشک کمک کند تا سن استخوانی کودک را با سن تقویمی او مقایسه کند و پتانسیل رشد را بهتر ارزیابی کند.
MRI
در برخی کودکان، بهخصوص زمانی که احتمال مشکل در هیپوفیز یا ساختارهای اطراف آن وجود داشته باشد، ممکن است پزشک MRI مغز و ناحیه هیپوفیز را درخواست کند.
چه زمانی باید کودک را نزد پزشک ببریم؟
اگر متوجه شدید:
- رشد قد کودک نسبت به گذشته بهطور محسوسی کند شده است؛
- کودک نسبت به همسالان خود به شکل قابلتوجهی کوتاهتر است؛
- قد کودک در نمودار رشد از صدکهای قبلی پایینتر میآید؛
- بلوغ در سن مورد انتظار شروع نمیشود؛
- یا نگرانی مداومی درباره روند رشد کودک دارید،
بهتر است با پزشک متخصص کودکان یا فوقتخصص غدد کودکان مشورت کنید. تشخیص زودهنگام علت اختلال رشد میتواند در انتخاب روش مناسب درمان اهمیت داشته باشد.
آیا کمبود هورمون رشد قابل درمان است؟
در کودکانی که کمبود واقعی هورمون رشد دارند، پزشک ممکن است درمان با هورمون رشد نوترکیب را توصیه کند.
درمان معمولاً به شکل تزریق انجام میشود و کودک باید در طول درمان بهطور منظم تحت نظر پزشک باشد تا سرعت رشد، وضعیت سلامت و پاسخ به درمان بررسی شود. میزان پاسخ به درمان در کودکان مختلف متفاوت است و زمان شروع درمان نیز اهمیت دارد.
جمعبندی
مهمترین علامت کمبود هورمون رشد در کودکان، کاهش سرعت رشد قد و کوتاهی قد پیشرونده است. علائم دیگری مانند افت صدک قد، تأخیر در بلوغ، تأخیر سن استخوانی و افزایش نسبی چربی بدن نیز ممکن است دیده شوند.
با این حال، این علائم اختصاصی نیستند و هر کودک کوتاهقدی دچار کمبود هورمون رشد نیست. تشخیص باید بر اساس بررسی دقیق نمودار رشد، معاینه، سابقه پزشکی و در صورت نیاز آزمایشهایی مانند IGF-1، تست تحریک هورمون رشد و بررسی سن استخوانی انجام شود.
دکتر مهناز شکروی – داروساز و مشاور تخصصی سلامت
دکتر مهناز شکروی، داروساز با سالها تجربه در حوزه سلامت و داروسازی، در زمینه مشاورههای تخصصی به افراد و شرکتها در زمینههای مختلف دارویی و بهداشتی فعالیت میکنند. ایشان با تکیه بر دانش عمیق خود در علم داروسازی، به ارائه مشاورههای علمی و کاربردی در خصوص انتخاب داروها، مکملها و روشهای درمانی میپردازند.
دکتر شکروی همچنین با تمرکز بر سلامت عمومی و مدیریت بیماریها، به بیماران کمک میکنند تا تصمیمات بهتری در خصوص درمانهای دارویی و روشهای بهبود سلامت خود اتخاذ کنند. ایشان با استفاده از جدیدترین تحقیقات علمی و تکنیکهای روز دنیا، اطلاعات دقیقی در اختیار مراجعین قرار میدهند تا بهطور مؤثرتر از داروها و مکملها بهرهمند شوند.
برای مشاورههای تخصصی و اطلاعات بیشتر، میتوانید از خدمات دکتر مهناز شکروی از طریق وبسایت ایشان به آدرس mahnazshokravi.com بهرهمند شوید.
