غده تیروئید یکی از مهمترین غدد بدن است که با تولید هورمونهای تیروئیدی، در تنظیم سوختوساز، انرژی، دمای بدن، ضربان قلب و بسیاری از فرایندهای حیاتی نقش دارد. برای عملکرد صحیح تیروئید، وجود برخی مواد مغذی ضروری است و سلنیوم یکی از مهمترین آنها محسوب میشود.
سلنیوم یک ماده معدنی ضروری است که در ساخت برخی پروتئینهای مهم بدن نقش دارد. تعدادی از این پروتئینها در تولید، تبدیل و متابولیسم هورمونهای تیروئیدی دخالت دارند. همچنین سلنیوم به محافظت از سلولهای تیروئید در برابر آسیبهای اکسیداتیو کمک میکند.
سلنیوم چیست و چرا برای تیروئید اهمیت دارد؟
سلنیوم یک عنصر کمیاب ضروری است که بدن برای انجام عملکردهای مختلف به مقدار مشخصی از آن نیاز دارد. این ماده بخشی از پروتئینهایی به نام سلنوپروتئینها است که در فرایندهایی مانند متابولیسم هورمونهای تیروئیدی و دفاع آنتیاکسیدانی بدن نقش دارند.
جالب است بدانید غلظت سلنیوم در غده تیروئید نسبتاً بالا است. یکی از دلایل اهمیت آن، نقش سلنیوم در تبدیل هورمون T4 به T3 است؛ T3 شکل فعالتر هورمون تیروئیدی محسوب میشود.
بنابراین، دریافت کافی سلنیوم میتواند یکی از عوامل مؤثر در حفظ عملکرد طبیعی تیروئید باشد؛ البته این موضوع به معنای آن نیست که مصرف مکمل سلنیوم برای همه افراد ضروری است.
سلنیوم چگونه به عملکرد تیروئید کمک میکند؟
۱. کمک به تبدیل T4 به T3
غده تیروئید عمدتاً هورمون T4 را تولید میکند و بخشی از T4 در بافتهای مختلف بدن به T3 تبدیل میشود. برخی آنزیمهای وابسته به سلنیوم در این فرایند نقش دارند.
به همین دلیل، سلنیوم را میتوان یکی از مواد مغذی مهم برای متابولیسم هورمونهای تیروئیدی دانست.
۲. محافظت از تیروئید در برابر استرس اکسیداتیو
تولید هورمونهای تیروئیدی با تولید پراکسید هیدروژن همراه است. اگر این ترکیبات بیش از حد تجمع پیدا کنند، میتوانند به سلولها آسیب برسانند.
سلنوپروتئینهایی مانند گلوتاتیون پراکسیداز و تیوردوکسین ردوکتاز در سیستم دفاع آنتیاکسیدانی بدن نقش دارند و به محافظت از بافت تیروئید در برابر آسیب اکسیداتیو کمک میکنند.
۳. نقش در تنظیم عملکرد هورمونهای تیروئیدی
سلنیوم فقط در تولید هورمونهای تیروئیدی نقش ندارد، بلکه در متابولیسم و تبدیل آنها نیز اهمیت دارد. بنابراین کمبود دریافت سلنیوم میتواند یکی از عواملی باشد که تعادل طبیعی عملکرد تیروئید را تحت تأثیر قرار میدهد.
با این حال، عملکرد تیروئید به عوامل متعددی مانند ید، وضعیت تغذیهای، بیماریهای خودایمنی و سلامت عمومی بدن نیز وابسته است.
سلنیوم و کمکاری تیروئید
یکی از پرسشهای رایج این است که آیا سلنیوم برای کمکاری تیروئید مفید است؟
پاسخ به علت کمکاری تیروئید بستگی دارد. در افرادی که کمکاری تیروئید ناشی از بیماریهای خودایمنی مانند هاشیموتو دارند، تحقیقات متعددی درباره تأثیر مکمل سلنیوم انجام شده است.
برخی مطالعات و متاآنالیزها نشان دادهاند که مصرف سلنیوم میتواند در بعضی بیماران مبتلا به تیروئیدیت خودایمنی باعث کاهش سطح برخی آنتیبادیهای تیروئیدی، بهخصوص TPOAb شود. با این حال، کاهش آنتیبادیها لزوماً به معنای بهبود قطعی عملکرد تیروئید یا برطرف شدن بیماری نیست.
بنابراین، سلنیوم را نباید جایگزین داروهای تجویز شده برای کمکاری تیروئید، مانند لووتیروکسین، دانست.
سلنیوم و بیماری هاشیموتو
تیروئیدیت هاشیموتو یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به بافت تیروئید واکنش نشان میدهد.
از آنجا که سلنیوم در سیستم دفاع آنتیاکسیدانی و عملکرد تیروئید نقش دارد، پژوهشگران اثر مکمل سلنیوم را در افراد مبتلا به هاشیموتو بررسی کردهاند.
نتایج مطالعات کاملاً یکسان نیستند. یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز جدیدتر که ۳۵ مطالعه را بررسی کرد، نشان داد مکمل سلنیوم در برخی افراد مبتلا به هاشیموتو میتواند سطح TSH و TPOAb را کاهش دهد؛ با این حال، تغییر قابلتوجهی در برخی هورمونهای تیروئیدی مانند T3 و T4 مشاهده نشد.
در یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نیز کاهش TPOAb پس از سه و شش ماه مصرف سلنیوم و کاهش TSH پس از شش ماه گزارش شد.
بنابراین، شواهد فعلی نشان میدهند که سلنیوم ممکن است در برخی افراد مبتلا به هاشیموتو اثراتی روی شاخصهای آزمایشگاهی داشته باشد، اما استفاده از آن باید با توجه به شرایط فردی و نظر پزشک انجام شود.
آیا کمبود سلنیوم باعث بیماری تیروئید میشود؟
کمبود سلنیوم میتواند عملکرد طبیعی سیستم آنتیاکسیدانی و متابولیسم هورمونهای تیروئیدی را تحت تأثیر قرار دهد. مطالعات مشاهدهای نیز ارتباط میان وضعیت پایین سلنیوم و برخی بیماریهای تیروئیدی را بررسی کردهاند.
با این حال، کمبود سلنیوم تنها علت ایجاد بیماریهای تیروئیدی نیست و نمیتوان بر اساس آن علت کمکاری یا پرکاری تیروئید را مشخص کرد. عوامل ژنتیکی، خودایمنی، دریافت ید، داروها و سایر شرایط تغذیهای و پزشکی نیز اهمیت دارند.
سلنیوم در چه غذاهایی وجود دارد؟
یکی از بهترین روشها برای دریافت سلنیوم، داشتن یک رژیم غذایی متنوع است. سلنیوم در مواد غذایی مختلفی وجود دارد، از جمله:
- ماهی و غذاهای دریایی
- گوشت و مرغ
- تخممرغ
- لبنیات
- حبوبات
- غلات
- برخی مغزها، بهخصوص آجیل برزیلی
مقدار سلنیوم مواد غذایی میتواند بر اساس شرایط خاک، محل تولید و نوع ماده غذایی متفاوت باشد.
آیا مصرف مکمل سلنیوم برای تیروئید ضروری است؟
خیر. صرفاً داشتن بیماری تیروئید به این معنی نیست که فرد حتماً به مکمل سلنیوم نیاز دارد.
مکمل سلنیوم ممکن است در شرایط خاص و با تشخیص پزشک مورد استفاده قرار گیرد، اما مصرف خودسرانه آن توصیه نمیشود. مقدار زیاد سلنیوم نیز میتواند باعث مسمومیت و عوارضی مانند مشکلات گوارشی، بوی سیر در دهان، تغییرات مو و ناخن و در موارد شدیدتر مشکلات عصبی شود.
به همین دلیل، بیشتر بودن سلنیوم لزوماً به معنای عملکرد بهتر تیروئید نیست.
سلنیوم و ید؛ دو ماده مهم برای تیروئید
ید و سلنیوم هر دو برای عملکرد طبیعی تیروئید اهمیت دارند، اما نقش آنها یکسان نیست.
ید ماده اولیه برای ساخت هورمونهای تیروئیدی است، در حالی که سلنیوم در فعالیت برخی آنزیمها، تبدیل هورمونها و محافظت آنتیاکسیدانی تیروئید نقش دارد.
به همین دلیل، دریافت متعادل هر دو ماده مغذی اهمیت دارد و مصرف بیش از اندازه مکملهای حاوی ید یا سلنیوم بدون نیاز پزشکی میتواند مشکلساز باشد.
آیا سلنیوم میتواند تیروئید را درمان کند؟
سلنیوم داروی درمان بیماریهای تیروئیدی نیست. شواهد موجود بیشتر نشان میدهند که این ماده میتواند در برخی شرایط، بهخصوص در تیروئیدیت خودایمنی، روی بعضی شاخصهای آزمایشگاهی مانند آنتیبادیهای تیروئیدی تأثیر بگذارد؛ اما اثر آن بر پیامدهای بالینی مهم هنوز بهطور کامل مشخص نیست.
برای مثال، برخی مرورهای سیستماتیک کاهش آنتیبادیهای تیروئیدی را گزارش کردهاند، در حالی که مطالعات دیگر تأثیر مشخصی بر TSH، کیفیت زندگی یا سونوگرافی تیروئید پیدا نکردهاند. کیفیت شواهد نیز در بخشی از این مطالعات پایین یا بسیار پایین گزارش شده است.
بنابراین، مصرف سلنیوم نباید جایگزین درمان استاندارد تیروئید شود.
جمعبندی
سلنیوم و عملکرد غده تیروئید ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. این ماده معدنی در فعالیت سلنوپروتئینها، تبدیل T4 به T3 و محافظت از سلولهای تیروئید در برابر استرس اکسیداتیو نقش دارد.
بررسیهای علمی نشان دادهاند که مکمل سلنیوم ممکن است در برخی افراد مبتلا به هاشیموتو و تیروئیدیت خودایمنی باعث کاهش برخی آنتیبادیهای تیروئیدی شود، اما هنوز نمیتوان آن را درمان قطعی بیماری تیروئید دانست.
بهترین رویکرد این است که نیاز بدن به سلنیوم ابتدا از طریق یک رژیم غذایی متعادل تأمین شود و در صورت وجود بیماری تیروئیدی یا احتمال کمبود، مصرف مکمل با نظر پزشک و بر اساس شرایط فرد انجام شود.
