کوتاهی قد در کودکان و نوجوانان همیشه به معنی کمبود هورمون رشد نیست. با این حال، در کودکانی که کمبود واقعی هورمون رشد دارند، درمان با هورمون رشد میتواند سرعت رشد قدی را افزایش دهد و به رسیدن به قد نهایی مناسبتر کمک کند. میزان پاسخ به درمان به عواملی مانند سن شروع درمان، شدت کمبود، وضعیت صفحات رشد و علت کوتاهی قد بستگی دارد.
بنابراین پاسخ کوتاه این است: بله، تزریق هورمون رشد در کودکانی که کمبود هورمون رشد دارند میتواند باعث افزایش قد شود؛ اما برای همه کودکان کوتاهقد مناسب یا مؤثر نیست.
هورمون رشد چگونه باعث افزایش قد میشود؟
هورمون رشد یا GH توسط غده هیپوفیز ترشح میشود و یکی از عوامل مهم رشد استخوانها و بافتهای بدن است. بخش مهمی از اثر هورمون رشد از طریق مادهای به نام IGF-1 انجام میشود.
GH و IGF-1 روی صفحات رشد استخوان تأثیر میگذارند و باعث تحریک رشد طولی استخوانها میشوند. به همین دلیل، وقتی کودک دچار کمبود هورمون رشد باشد، کاهش سرعت رشد یکی از مهمترین علائم آن است.
به زبان ساده:
هورمون رشد → افزایش IGF-1 → تحریک صفحات رشد → افزایش رشد استخوانها → افزایش قد
آیا تزریق هورمون رشد برای هر کودک کوتاهقد مؤثر است؟
خیر.
این یکی از مهمترین نکاتی است که والدین باید بدانند. بسیاری از کودکان کوتاهقد، کمبود هورمون رشد ندارند.
کوتاهی قد میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، از جمله:
- کوتاهی قد خانوادگی
- تأخیر سرشتی رشد و بلوغ
- بیماریهای مزمن
- مشکلات تغذیهای
- برخی بیماریهای ژنتیکی
- اختلالات سایر هورمونها
- کمبود واقعی هورمون رشد
به همین دلیل، قبل از شروع درمان باید علت کوتاهی قد مشخص شود.
تزریق هورمون رشد چقدر میتواند قد را افزایش دهد؟
نمیتوان برای همه کودکان یک عدد ثابت به عنوان میزان افزایش قد تعیین کرد. در کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد، پاسخ به درمان معمولاً قابلتوجه است. انجمن غدد درونریز گزارش میکند که برخی کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد در سال اول درمان میتوانند حدود ۱۰ سانتیمتر رشد کنند؛ البته این مقدار برای همه کودکان یکسان نیست و سرعت رشد معمولاً در سالهای بعد کمتر میشود.
مطالعات طولانیمدت نیز نشان دادهاند که پاسخ به درمان در سال اول بیشتر است و بهتدریج در سالهای بعد کاهش پیدا میکند. همچنین شروع درمان در سن پایینتر، در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، با پاسخ رشدی بهتر همراه بوده است.
بنابراین نمیتوان گفت «تزریق هورمون رشد حتماً ۱۰ یا ۱۵ سانتیمتر قد را افزایش میدهد». قد نهایی هر کودک به شرایط فردی او بستگی دارد.
چه عواملی روی نتیجه درمان با هورمون رشد تأثیر دارند؟
پاسخ کودکان به هورمون رشد متفاوت است و عوامل مختلفی در نتیجه درمان نقش دارند.
۱. سن شروع درمان
هرچه کمبود هورمون رشد زودتر شناسایی شود و درمان مناسب در زمان مناسب آغاز شود، فرصت بیشتری برای رشد باقی میماند. مطالعات نیز نشان دادهاند که سن پایینتر هنگام شروع درمان با افزایش بیشتر رشد همراه است.
۲. وضعیت صفحات رشد
هورمون رشد برای افزایش طول استخوانها باید روی صفحات رشد فعال اثر بگذارد. پس از بسته شدن صفحات رشد، تزریق هورمون رشد نمیتواند باعث افزایش قابلتوجه طول استخوانها و قد شود.
۳. شدت کمبود هورمون رشد
کودکانی که کمبود واقعی و قابلتوجه GH دارند، معمولاً پاسخ مناسبی به درمان نشان میدهند؛ اما میزان پاسخ بین افراد متفاوت است.
۴. علت کمبود هورمون رشد
کمبود هورمون رشد ممکن است بدون علت مشخص باشد یا در اثر مشکلات مربوط به هیپوفیز، اختلالات مادرزادی، آسیب مغزی یا بعضی بیماریها ایجاد شده باشد. علت زمینهای نیز در روند درمان اهمیت دارد.
۵. رعایت منظم درمان
هورمون رشد باید طبق برنامهای که پزشک تعیین کرده استفاده شود. پیگیری منظم و رعایت برنامه درمانی برای ارزیابی پاسخ کودک اهمیت دارد.
بهترین زمان برای تزریق هورمون رشد چه موقع است؟
زمان و تعداد دفعات تزریق به نوع فرآوردهای که پزشک تجویز کرده بستگی دارد. فرآوردههای قدیمیتر هورمون رشد معمولاً به صورت تزریق زیرجلدی روزانه استفاده میشوند. برخی فرآوردههای طولانیاثر نیز برای تزریق با فاصلههای بیشتر، از جمله هفتگی، طراحی شدهاند.
بنابراین والدین نباید زمان یا مقدار تزریق را خودسرانه تغییر دهند. برنامه دقیق مصرف باید بر اساس داروی تجویزشده و نظر متخصص غدد کودکان باشد.
آیا هورمون رشد فقط در صورت کمبود هورمون تجویز میشود؟
خیر، اما موارد استفاده آن محدود به کمبود هورمون رشد نیست. هورمون رشد ممکن است در بعضی شرایط پزشکی دیگر نیز طبق معیارهای مشخص تجویز شود؛ برای مثال برخی سندرمهای ژنتیکی، کودکانی که با اندازه یا وزن کمتر از حد انتظار برای سن بارداری متولد شدهاند و رشد جبرانی کافی نداشتهاند، یا برخی بیماریهای خاص.
در برخی کودکان با کوتاهی قد بدون علت مشخص نیز ممکن است درمان با هورمون رشد مطرح شود، اما تصمیمگیری در این مورد پیچیدهتر است و باید مزایا، محدودیتها و هزینه درمان در نظر گرفته شود.
چگونه مشخص میشود کودک به هورمون رشد نیاز دارد؟
پزشک ابتدا باید علت کوتاهی قد را بررسی کند. معمولاً موارد زیر مورد توجه قرار میگیرند:
• اندازهگیری دقیق قد و وزن
• بررسی نمودار رشد
• محاسبه سرعت رشد
• بررسی قد والدین
• معاینه کودک
• بررسی مرحله بلوغ
• آزمایش IGF-1
• آزمایشهای مربوط به سایر بیماریهای مؤثر بر رشد
• بررسی سن استخوانی
در صورت شک به کمبود هورمون رشد، ممکن است تست تحریک هورمون رشد نیز انجام شود. یک آزمایش تصادفی GH بهتنهایی برای تشخیص کمبود هورمون رشد کافی نیست، زیرا این هورمون به صورت ضربانی ترشح میشود.
آیا بعد از شروع تزریق، رشد کودک فوراً بیشتر میشود؟
معمولاً هدف درمان این است که سرعت رشد کودک افزایش پیدا کند؛ اما نتیجه در چند روز یا چند هفته مشخص نمیشود.پزشک طی ماههای بعدی، قد کودک را بهطور منظم اندازهگیری میکند و سرعت رشد را با قبل از شروع درمان مقایسه میکند.
همچنین ممکن است سطح IGF-1، سن استخوانی و سایر شاخصهای لازم بررسی شوند تا مشخص شود بدن کودک چه پاسخی به درمان داده است.
آیا تزریق هورمون رشد عوارض دارد؟
هورمون رشد در صورت تجویز صحیح و تحت نظر متخصص، معمولاً درمان قابلقبولی محسوب میشود، اما مانند هر دارویی بدون عارضه نیست. برخی عوارض احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- سردرد
- درد عضلات یا مفاصل
- تورم دست و پا
- تغییرات عملکرد تیروئید
- تشدید انحنای ستون فقرات در برخی موارد
برخی عوارض جدیتر مانند مشکلات مفصل ران یا افزایش فشار داخل جمجمه نادر هستند، اما به همین دلیل است که کودک در طول درمان باید بهطور منظم توسط پزشک پیگیری شود.
آیا میتوان برای افزایش قد کودک سالم هورمون رشد تزریق کرد؟
تزریق خودسرانه هورمون رشد برای افزایش قد توصیه نمیشود. هورمون رشد یک داروی تخصصی است و مصرف آن باید بر اساس تشخیص و شرایط پزشکی کودک باشد. اگر کودک فقط به این دلیل که نسبت به همکلاسیهایش کوتاهتر است، هورمون رشد دریافت کند، لزوماً نتیجه مطلوبی به دست نمیآید.
حتی در کودکانی که برای افزایش قد از هورمون رشد استفاده میشود، پاسخ درمانی متفاوت است و تضمینی برای رسیدن به یک قد مشخص وجود ندارد.
آیا تزریق هورمون رشد بعد از بسته شدن صفحات رشد باعث افزایش قد میشود؟
خیر.
بعد از بسته شدن صفحات رشد، هورمون رشد نمیتواند باعث افزایش طول استخوانهای بلند و افزایش قد شود. به همین دلیل، بررسی وضعیت رشد و صفحات رشد در زمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
این موضوع یکی از دلایلی است که تشخیص و درمان کمبود هورمون رشد در کودکان باید بهموقع انجام شود.
آیا درمان با هورمون رشد نتیجه دائمی دارد؟
هدف درمان در کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد این است که رشد قدی آنها بهبود پیدا کند و در نهایت به قد بزرگسالی مناسبتری برسند.
در منابع انجمن غدد درونریز، کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد که تحت درمان مناسب قرار میگیرند، معمولاً پاسخ خوبی دارند و قد بزرگسالی آنها اغلب در محدوده طبیعی قرار میگیرد.
البته نتیجه نهایی به شرایط هر کودک بستگی دارد و نمیتوان برای همه یک نتیجه یکسان پیشبینی کرد.
جمعبندی
پس آیا تزریق هورمون رشد باعث افزایش قد میشود؟
بله، در کودکان مبتلا به کمبود واقعی هورمون رشد، درمان با هورمون رشد میتواند سرعت رشد را افزایش دهد و به بهبود قد نهایی کمک کند. بهترین نتایج معمولاً زمانی حاصل میشوند که تشخیص بهموقع انجام شود، صفحات رشد هنوز فعال باشند و درمان تحت نظر متخصص بهطور منظم ادامه پیدا کند.
اما هورمون رشد یک داروی عمومی برای بلندتر شدن قد نیست. کوتاهی قد علل مختلفی دارد و قبل از شروع درمان باید علت آن مشخص شود. استفاده خودسرانه از آمپول هورمون رشد میتواند خطرناک باشد و به هیچ عنوان توصیه نمیشود.
دکتر مهناز شکروی – داروساز و مشاور تخصصی سلامت
دکتر مهناز شکروی، داروساز با سالها تجربه در حوزه سلامت و داروسازی، در زمینه مشاورههای تخصصی به افراد و شرکتها در زمینههای مختلف دارویی و بهداشتی فعالیت میکنند. ایشان با تکیه بر دانش عمیق خود در علم داروسازی، به ارائه مشاورههای علمی و کاربردی در خصوص انتخاب داروها، مکملها و روشهای درمانی میپردازند.
دکتر شکروی همچنین با تمرکز بر سلامت عمومی و مدیریت بیماریها، به بیماران کمک میکنند تا تصمیمات بهتری در خصوص درمانهای دارویی و روشهای بهبود سلامت خود اتخاذ کنند. ایشان با استفاده از جدیدترین تحقیقات علمی و تکنیکهای روز دنیا، اطلاعات دقیقی در اختیار مراجعین قرار میدهند تا بهطور مؤثرتر از داروها و مکملها بهرهمند شوند.
برای مشاورههای تخصصی و اطلاعات بیشتر، میتوانید از خدمات دکتر مهناز شکروی از طریق وبسایت ایشان به آدرس mahnazshokravi.com بهرهمند شوید.
